ในหลักการของ 7 อุปนิสัยสำหรับผู้ทรงประสิทธิผลยิ่ง The Seven Habits of Highly Effective People นั้นจะเป็นวิถีจากภายในสู่ภายนอก
โดยใน 3 อุปนิสัยแรกจะเป็นชัยชนะส่วนตน เป็นการเอาชนะตัวเองให้ได้ก่อน ถัดมา 3
อุปนิสัยจะเป็นเรื่องการสร้างความสัมพันธ์กับคนอื่นก่อให้เกิดชัยชนะในสังคม
เกิดการพึ่งพากันอย่างมีประสิทธิผล และนิสัยสุดท้ายเป็นการพัฒนาต่อยอดเป็นการเติมพลังให้ชีวิต
การรักษาสมดุล และการรักษานิสัยทั้งหมดนี้ไว้ให้คงอยู่ตลอดไปและยกระดับให้สูงยิ่งขึ้น
อุปนิสัยแรกภาษาอังกฤษใช้คำว่า Be
Proactive ในหนังสือก็ทับศัพท์เป็น โปรแอกทีพ ซึ่งน่าจะเคยได้ยินบ่อยๆ
ก่อนหน้านี้ตอนที่ได้ยินคำว่า Proactive ผมเข้าใจว่าเป็นการทำสิ่งต่างๆในเชิงรุก คือ ทำไปก่อนที่จะถูกบังคับให้ทำ หรือ ทำการป้องกันสิ่งต่างๆก่อนที่จะเกิดปัญหา การเสนอทำสิ่งใหม่ๆ การคิดไปล่วงหน้า ประมาณนั้น แต่พอได้เข้าอบรมและอ่านหนังสือเพิ่มเติมจึงพบว่า อุปนิสัยที่ 1 Be Proactive ตามที่ผู้เขียนบอก มันมีความหมายที่กว้างและลึกซึ้งกว่าคำว่าเชิงรุกมาก
มันหมายถึง ความรับผิดชอบในชีวิตของตนเอง
โดยที่เรามีอิสรภาพในการเลือกที่จะตอบสนอง
เรามีความคิดริเริ่มและความรับผิดชอบชอบที่จะดำเนินการให้เกิดผล
Stephen R. Covey ได้เปรียบเทียบว่ามนุษย์ต่างจากสัตว์
สัตว์จะใช้สัญชาตญาณในการใช้ชีวิต
ถึงแม้สัตว์จะถูกฝึกได้ แต่ก็ไม่อาจเปลี่ยนแปลงคำสั่งที่ฝึกได้และไม่รู้ด้วยว่ามีโปรแกรมกำกับชีวิต
ต่างจากมนุษย์ที่สามารถแยกสัญชาตญาณและการฝึกได้ มนุษย์มีความสามารถในการรู้ตนเอง
มีจินตนาการ มีมโนธรรมและมีความประสงค์เป็นอิสระ
มนุษย์มีความสามารถที่จะทำทุกอย่างบนรากฐานของการรู้ตนเอง เป็นอิสระจากอิทธิพลภายนอกที่จะเข้ามาควบคุม
และอำนาจที่ยิ่งใหญ่ที่สุดของมนุษย์ คือ อิสรภาพในการเลือก
Proactive คือ การที่เรารับผิดชอบต่อชีวิตเราเอง
โดยการเลือกที่จะตอบสนองต่อสิ่งต่างๆ ด้วยตัวเอง
ไม่ยอมให้เงื่อนไขต่างๆมามีอิทธิพล หรือมาบงการชีวิตเราได้ ยกตัวอย่างให้เห็นภาพ เช่น กรณีที่เราเจอเหตุการณ์รถติดนานๆ เราก็จะอารมณ์เสีย
หงุดหงิด พาลด่าคนอื่นไปทั่ว แถมยังส่งต่ออารมณ์เสียไปให้คนอื่นทางไลน์
ทางเฟสบุ๊คอีกซึ่งก็ทำให้เราเสียสุขภาพจิตลงไปอีก แต่ถ้ามี Proactive
เราก็เลือกได้ที่จะไม่นำเอาเหตุที่รถติดมาทำให้อารมณ์เสีย
ไม่ให้มีอิทธิพลกับชีวิต เราจะหาทางทำให้ตัวเองได้ประโยชน์จากรถที่ติด เลือกคิดในทางบวกมากกว่า
เช่น รถติดก็ดีจะได้คิดทบทวนงานที่ทำมาทั้งวัน จะได้มีเวลาคุยกับแฟนเยอะหน่อย
หรือถ้าไม่ได้ขับรถเองหาหนังสือที่ชอบมาอ่านก็ดี
เราเลือกที่จะตอบสนองต่อสถานการณ์ต่างๆ
ที่เกิดขึ้นในทางบวกเป็นตัวอย่างของอุปนิสัยที่ 1 Be Proactive
ส่วนนิสัยที่ตรงข้ามกับ proactive เป็นนิสัย Reactive
มีตัวอย่างเช่น
ไม่ตั้งใจเรียน พอสอบไม่ได้ก็บ่นว่าครูสอนไม่รู้เรื่อง
ข้อสอบยากไป หรือ ผิดหวัง อกหัก กินเหล้าทำร้ายตัวเอง หรือกรณีตัวอย่างที่เห็นกันบ่อยๆ
เรื่องการขับรถปาดหน้ากัน ทนไม่ได้ต้องเอาคืน
ขับไปปาดหน้ากลับ เกิดปัญหาต่างๆตามมามากมาย กรณีทำงานประจำ ก็ทำงานไม่เรียบร้อยไม่รับผิดชอบในงาน
ถึงเวลาไม่ได้เลื่อนขั้นก็โทษหัวหน้า โทษเพื่อเพื่อนร่วมงาน โทษฟ้าดิน โทษโชคชะตา
โทษสิ่งศักดิ์สิทธ์ต่างๆนานา
Proactive เป็นจุดเริ่มต้นของความสำเร็จ
เพราะจะทำให้เราเปลี่ยนแปลงตัวเอง เลือกที่จะสนองตอบเพื่อให้เกิดผลลัพธ์ที่ดีขึ้น ไม่ปล่อยให้เงื่อนไขภายนอกหรือสิ่งเร้าต่างๆ
มามีอิทธิพลในชีวิต ไม่ปล่อยให้สิ่งแวดล้อมภายนอกมาเป็นนายเรา
ทำยังไงถึงจะมีอุปนิสัย Proactive ดร.โควีย์ ได้ให้ข้อแนะนำไว้
โดยผมลองสรุปเอาเองดังนี้ครับ
1. ฝึกระงับอารมณ์ คิดก่อนทำ หรือ ถ้าว่ากันตามทางพุทธศาสนาผมว่าเป็นเรื่องของการมีสติตลอดเวลา
2. เลือกใช้ภาษา proactive เพื่อให้เราอยู่ในกรอบแห่งความรับผิดชอบ เลือกที่จะตอบสนอง เช่น ฉันทำได้ ฉันเลือกวิธีอื่น ฉันควบคุมได้ ฉันอยากจะ
3. ให้ความสำคัญกับขอบเขตแห่งอิทธิพล สำหรับข้อนี้ทางดร.โควีย์ อธิบายว่าถ้าเราต้องทุ่มเทเวลาและพลังงานให้กับสิ่งที่เราเปลี่ยนแปลงได้ โดยปัญหาที่เราเจอจะมี 3 ประเภท คือ ปัญหาทางตรง(เกิดจากตัวเอง) ปัญหาทางอ้อม(เกิดจากผู้อื่น) ปัญหาที่ไม่อาจควบคุมได้ เช่น เรื่องในอดีต proactive จะวางแนวทางแก้ปัญหาในขอบเขตที่เราทำได้ในปัจจุบัน โดยปัญหาทางตรงจะแก้โดยปรับนิสัยส่วนตน อุปนิสัยที่ 1-3 ปัญหาทางอ้อมเกิดจากผู้อื่นหรือเกิดจากความสัมพันธ์ก็แก้โดยอุปนิสัยที่ 4-6 ส่วนปัญหาที่ไม่สามารถแก้ไขได้ ก็ให้ ยิ้มรับและเรียนรู้ที่จะใช้ชีวิตอยู่ร่วมกัน
4. ขยายขอบเขตแห่งอิทธิพล โดยการแก้ไขตนเอง การเป็นตนเอง การครองตนอย่างมีความสุข ยิ้มจริงใจ
5. ยอมรับความผิดพลาด ความผิดพลาดในอดีตไม่อาจแก้ไขได้ แต่ก็มีความสำคัญมากที่จะยอมรับความผิดพลาด หาหนทางแก้ไขโดยเร็ว เพื่อให้ความผิดพลาดนั้นไม่เหลือพลังส่งผลต่อเรา
6. การให้และรักษาสัญญา เป็นหนทางแรกที่จะควบคุมชีวิตตนเอง เราต้องให้คำสัญญาและรักษาสัญญาผูกมัดต่อตนเอง เราต้องควบคุมตนเอง แบกรับความรับผิดชอบในชีวิต
เราเป็นผู้รับผิดชอบชีวิต
เรามีความสามารถเลือกการตอบสนอง
มาเริ่มต้นด้วย Proactive กันนะครับ...
